Jak powstał skrecz? Jak przypadek zmienił hip-hop?

W historii muzyki niektóre przełomowe techniki powstały w wyniku eksperymentów, a inne narodziły się zupełnie przypadkowo. Historia scratchu należy do tej drugiej kategorii. Dźwięk, który początkowo mógł wydawać się błędem albo oznaką niewłaściwego używania gramofonu, stał się jednym z najważniejszych elementów kultury hip-hopowej.

Za odkrywcę scratchu najczęściej uznaje się Grand Wizzarda Theodore’a – nowojorskiego DJ-a, który zaczął eksperymentować z płytami w drugiej połowie lat 70. Według słynnej opowieści wszystko zaczęło się w jego pokoju, podczas zwykłego treningu. Jak dokładnie doszło do powstania techniki, bez której trudno dziś wyobrazić sobie DJ-ing?

Początki hip-hopu i rola DJ-a

Aby zrozumieć historię scratchu, trzeba cofnąć się do Nowego Jorku lat 70. To właśnie wtedy w dzielnicach takich jak Bronx rodziła się kultura hip-hopowa. Jej pierwsze imprezy opierały się przede wszystkim na pracy DJ-ów. Wyszukiwali oni najbardziej energetyczne fragmenty nagrań funkowych, soulowych i disco, a następnie przedłużali je za pomocą dwóch tych samych nagrań na płytach winylowych.

Szczególnie ważne były tak zwane breaki, czyli instrumentalne fragmenty utworów, w których na pierwszy plan wysuwała się sekcja rytmiczna. DJ mógł odtworzyć taki moment z jednej płyty, a następnie płynnie przejść do identycznego fragmentu znajdującego się na drugim gramofonie. Dzięki temu krótki break trwał znacznie dłużej, a tancerze otrzymywali więcej czasu na zaprezentowanie swoich umiejętności.

Wśród najważniejszych pionierów tej sztuki znaleźli się Kool Herc, Afrika Bambaataa oraz Grandmaster Flash. Młody Grand Wizzard Theodore obserwował ich pracę i również chciał nauczyć się płynnego łączenia nagrań.

Jak Grand Wizzard Theodore odkrył scratch?

Grand Wizzard Theodore ćwiczył przejścia między utworami na gramofonach ustawionych w swoim pokoju. Podczas jednego z takich treningów do pomieszczenia weszła jego mama. Zdenerwowana głośną muzyką zaczęła pytać, co robi i dlaczego niszczy sprzęt.

Gramofon był wtedy postrzegany przede wszystkim jako urządzenie służące do odtwarzania muzyki. Celowe zatrzymywanie płyty, przesuwanie jej do tyłu czy zmienianie prędkości obrotu mogło więc wyglądać jak niewłaściwe obchodzenie się ze sprzętem.

Theodore instynktownie położył dłoń na płycie, aby zatrzymać odtwarzany fragment. Delikatnie przesuwając winyl do przodu i do tyłu, usłyszał charakterystyczny, rytmiczny dźwięk. Kiedy kłótnia z mamą dobiegła końca, powrócił do gramofonów i zaczął świadomie odtwarzać ten efekt.

Przypadkowe odkrycie nie oznaczało jednak, że gotowa technika powstała natychmiast. Theodore miał ćwiczyć przez kilka miesięcy, zanim zaprezentował scratch publiczności. Eksperymentował z ruchem płyty, rytmem oraz pracą crossfadera, stopniowo zamieniając przypadkowy odgłos w kontrolowany środek muzycznego wyrazu.

Scratch, czyli gramofon jako instrument

Scratch polega na rytmicznym przesuwaniu płyty winylowej do przodu i do tyłu pod igłą gramofonu. DJ kontroluje w ten sposób kierunek i prędkość odtwarzania dźwięku. Jednocześnie korzysta z miksera oraz crossfadera, aby odpowiednio otwierać i zamykać sygnał.

Najważniejsza zmiana nie dotyczyła jednak samej techniki. Dzięki scratchowi gramofon przestał być wyłącznie odtwarzaczem muzyki. Stał się instrumentem, za pomocą którego DJ mógł tworzyć nowe rytmy, frazy i efekty. Fragment nagrania – pojedyncze słowo, dźwięk perkusji albo krótki akcent instrumentalny – mógł zostać przekształcony w zupełnie nową partię.

Z czasem powstały kolejne techniki, takie jak baby scratch, chirp, transform, flare czy crab. Rozwinął się również turntablism, czyli sztuka kreatywnego wykorzystywania gramofonów i miksera do komponowania oraz wykonywania muzyki.

Jak scratch wpłynął na historię hip-hopu?

Scratch szybko stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych brzmień hip-hopu. DJ-e zaczęli wykorzystywać go podczas imprez, bitew oraz nagrań studyjnych. Charakterystyczne dźwięki pojawiały się w intro, refrenach i instrumentalnych fragmentach utworów. Pozwalały także rytmicznie wprowadzać krótkie próbki wokalne.

Nowa technika podkreśliła twórczą rolę DJ-a. Nie był on już wyłącznie osobą wybierającą i odtwarzającą nagrania. Mógł na żywo przetwarzać istniejący materiał, odpowiadać na rytm utworu i prowadzić muzyczny dialog z raperem.

Scratch przekroczył również granice hip-hopu. Z czasem pojawił się w muzyce elektronicznej, popie, rocku, metalu, funku i jazzie. Jego cyfrowe odpowiedniki można dziś wykonywać za pomocą kontrolerów DJ-skich oraz specjalnego oprogramowania. Zasada pozostała jednak podobna: DJ przejmuje kontrolę nad dźwiękiem i wykorzystuje nagranie jak materiał do stworzenia nowej muzyki.

Historia scratchu pokazuje znaczenie eksperymentu

Opowieść o Grand Wizzardzie Theodorze przypomina, że muzyczny błąd może stać się początkiem czegoś przełomowego. Potrzebne są jednak ciekawość, uważne słuchanie i gotowość do dalszych ćwiczeń. Theodore nie zignorował przypadkowo usłyszanego dźwięku. Zastanowił się, jak może go kontrolować, rozwijać i wykorzystywać w rytmie.

Właśnie dlatego historia scratchu jest czymś więcej niż zabawną anegdotą o mamie, która weszła do pokoju podczas treningu. To historia przemiany zwykłego gramofonu w pełnoprawny instrument oraz przykład tego, jak eksperyment jednego DJ-a wpłynął na rozwój całej kultury hip-hopowej.

Naucz się skreczu w Szkole Muzyki Nowoczesnej!

Jeśli natomiast chciałbyś nauczyć się scratchu i DJ’ingu, koniecznie zapisz się do klasy Gramofonu w szkole muzycznej SMN! Zajęcia prowadzi Bartosz „DJ Skipless” Rybka, wrocławski DJ i turntablista, który od 2009 roku specjalizuje się w scratchingu oraz kreatywnym wykorzystaniu gramofonów. Występował na największych festiwalach hip-hopowych, współpracował m.in. z Liberem, Szymonem Chodynieckim i Cheebą, a także odnosił sukcesy w zawodach DMC i IDA.